Inventory number IRN Number of state registration
0224РК01058 BR22884599-OT-24 0124РК01103
Document type Terms of distribution Availability of implementation
Промежуточный Gratis Number of implementation: 3
Implemented
Publications
Native publications: 1
International publications: 3 Publications Web of science: 0 Publications Scopus: 1
Number of books Appendicies Sources
2 7 139
Total number of pages Patents Illustrations
321 9 42
Amount of funding Code of the program Table
200000000 О.1268 74
Code of the program's task under which the job is done
1
Name of work
Создать новые сорта плодово-ягодных культур и винограда с заданными параметрами, разработать зональные технологии для высокопродуктивных насаждений с использованием современной методологии
Report title
Type of work Source of funding The product offerred for implementation
Applied Сорта с.-х. культур
Report authors
Казыбаева Сауле Жамбуловна , Долгих Светлана Георгиевна , Айсакулова Хайырниса Рамазановна , Кабылбекова Балнур Жасулановна , Корабаева Сауле Бедельбаевна , Уразаева Марина Владимировна , Ефремова Юлия Муратовна , Кайрова Гулшария Нурсапаевна , Егизбаева Тогжан Кадылбековна , Солтанбеков Саги Сайранович , Джуманова Жулдузай Кабыловна , Ажитаева Лаура Амантайқызы , Сейсенова Айгерим Аспандияровна , Есеналиева Майра Данатаевна , Ташкенбаева Акерке Калыбаена , Асқарова Мөлдір Асқарқызы , Зоржанов Берик Докторханович , Ормахаев Азамат Мухтарович , Тәуірбаева Жадыра Төлебайқызы , Юсупова Зарина Яхияевна , Саршаева Мөлдир Жумабекқызы , Матай Жансая , Омаров Ерлан Ермуханович , Жолдасбаева Замира Есенбайқызы , Шауленова Ажар Геннадьевна , Маханова Гулнур Шарипбаевна , Джумабекова Гульзира Шабаевна , Даулетова Лаззат Толтебаевна , Кадирсизова Жанар Койлибаевна ,
0
29
6
0
Customer МСХ РК
Information on the executing organization
Short name of the ministry (establishment) МСХ РК
Full name of the service recipient
ТОО "Казахский научно-исследовательский институт плодоовощеводства"
Abbreviated name of the service recipient ТОО "КазНИИПО"
Abstract

жеміс-жидек дақылдары мен жүзім

плодово-ягодные культуры и виноград

инновационные решения проблем по селекционно-генетическому улучшению сортимента адаптированных сортов плодовых, ягодных культур и винограда различных сроков созревания в т.ч. на основе биотехнологии которые будут сособствовать круглогодичному обеспечению населения страны качественной, свежей продукцией и сырьем для пищевой перерабатывающей промышленности. Разработка сортовых технологий выращивания саженцев с заданными параметрами, оптимизация адаптивного размещения сортов, совершенствование биоэкологических систем защиты в плодовых садах позволят обеспечить интенсификацию плодоводства для различных почвенно-климатических зон Республики.

Жұмыстың мақсаты әр түрлі пісетін кезеңдегі жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің бейімделген сорттарының сұрыпталымын селекциялық генетикалық жақсарту жөніндегі проблемаларды инновациялық шешу болып табылады, оның ішінде биотехнология негізінде ел халқын жыл бойы сапалы, жаңа өнімдермен және тамақ өңдеу өнеркәсібі үшін шикізатпен қамтамасыз етуге ықпал ететін болады. Берілген параметрлері бар көшеттерді өсірудің сорттық технологияларын әзірлеу, сорттарды бейімдеп орналастыруды оңтайландыру, жеміс бақтарында қорғаудың биоэкологиялық жүйелерін жетілдіру республиканың әртүрлі топырақ-климаттық аймақтары үшін жеміс өсіруді қарқындатуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Исследования по изучению генофонда и селекционные работы по плодовым, ягодным культурам и винограду проводятся в соответствии с общепринятой в странах СНГ «Программой и методикой сортоизучения и селекции плодовых, ягодных и орехоплодных культур», «Изучение сортов вино¬града», «Методическим указаниям по селекции и сортоизучению винограда», «Инновационные технологии возделывания плодовых и ягодных культур», «Новые национальные стандарты в области садоводства», «Морфо-биологические признаки сортов ягодных культур», математическая обработка данных по методике Б.А. Доспехова [87-93]. В процессе реализации программы используются полевые, стационарные и лабораторные методы исследования. Сила роста подвоев и сорто-подвойных комбинаций определяется по содержанию коры в однолетних побегах [94]. Удельная поверхностная плотность листа определяется с помощью высечек листа [95]. Определение засухоустойчивости проводится с помощью прибора ЭСТЛП –1 или мультиметром [96]. Оценка зимостойкости проводится по электрическому сопротивлению однолетних побегов прибором ЭСТЛП –1 или мультиметром [97]. Оценка устойчивости к болезням проводится по общепринятым в СНГ методикам: Программа и методика сортоизучения плодовых ягодных и орехоплодных культур.

ТМД елдерінде жалпы қабылданған "жеміс, жидек және жаңғақ дақылдарының сорттарын зерттеу және іріктеу бағдарламасы мен әдістемесі", "жүзім сорттарын зерттеу", "жүзімді іріктеу және сорттарын зерттеу бойынша әдістемелік нұсқаулар", "жеміс және жидек дақылдарын өсірудің инновациялық технологиялары" бойынша генофондты зерттеу және жеміс-жидек дақылдары мен жүзім бойынша селекциялық жұмыстар бойынша зерттеулер жүргізіледі "бау-бақша саласындағы жаңа ұлттық стандарттар", "жидек дақылдары сорттарының Морфо-биологиялық белгілері", Б.А. Сауытшының әдістемесі бойынша деректерді математикалық өңдеу [87-93]. Бағдарламаны іске асыру барысында далалық, стационарлық және зертханалық зерттеу әдістері қолданылады. Тамыр сабақтары мен сорт-тамыр комбинацияларының өсу күші жылдық өсінділердегі қабықтың құрамымен анықталады [94]. Парақтың беткі тығыздығы парақтың ойықтары арқылы анықталады [95]. Құрғақшылыққа төзімділікті анықтау ESTLP -1 немесе мультиметр көмегімен жүзеге асырылады [96]. Қыстың төзімділігін бағалау ESTLP -1 құрылғысымен немесе мультиметрмен бір жылдық қашудың электрлік кедергісі бойынша жүргізіледі [97]. Ауруларға төзімділікті бағалау ТМД-да жалпы қабылданған әдістер бойынша жүзеге асырылады: жеміс-жидек және жаңғақ дақылдарын сорттық зерттеудің бағдарламасы мен әдістемесі.

Проведена гибридизация в объёме 60 комбинаций скрещивания, получены всего 37 351 штук семян, на основе которых будет создан гибридный фонд. В 2024 году получены 9 патента на селекционное достижение №1150, «яблоня домашняя Мукагали-90»; №1147, «груша домашняя Светлана»; №1172, «груша домашняя Бейбит»; №1149, «слива домашняя Аяна»; №1173, «слива домашняя Колсай»; №1151 «черная смородина Аягоз»; №1174, «черная смородина Тогжан»; №1148, «виноград Аяулым»; №1176, «виноград Назерке». Заложено первое поле питомника 6 формами подвоев яблони ММ106, Жетысу 5, Б16-20, Б7-35, 6-4-8, Арм 18. Приживаемость подвоев в среднем была 76%. Проведен мониторинг свободных земель 5 участков под посадки элитного сорта Апорта, участки от 20 до 100 га находятся на высоте от 995 до 1075 метров над уровнем моря, водоснабжения арычная в Талгарском районе, Алматинской области. Опубликованы в 2024 году 4 научной статьи, в том числе 1 статья, вошедшая в международные системы и базы данных «Scopus», 2 статьи в сборниках международных конференций, также 1 брошюра, 1 проспект, 3 рекомендации. Проведен 1 День сада на тему «День Апорта», 7 участий в семинарах и конференциях, 11 вебинаров, 1 круглый стол, 2 интервью в журнале, 2 выступление на телеканале Евразия и Хабар 24 по Апорту.

Будандастырудың 60 комбинациясы көлемінде будандастыру жүргізілді, барлығы 37 351 дана тұқым алынды, олардың негізінде гибридтік қор құрылатын болады. 2024 жылы селекциялық жетістікке 9 патент алынды №1150, «Мукагали-90 үй алмасы»; №1147, «Светлана үй алмұрты», №1172 жылдан, «Бейбит үй алмұрты»; №1149, «Аяна үй қара өрігі»; №1173, «Колсай үй қара өрігі»; 1151 «Аягөз қара қарақат»; №1174 «Тоғжан қара қарақат»; №1148 «Аяулым жүзімі»; №1176 «Назерке жүзімі». Питомниктің бірінші өрісі ММ106, Жетісу 5, Б16-20, Б7-35, 6-4-8, АЖО 18 алма тамыр сабақтарының 6 формасымен салынды. Тамыр сабақтарының өмір сүру деңгейі орта есеппен 76% болды. Элиталық Апорт сортын отырғызуға арналған 5 учаскенің бос жерлеріне мониторинг жүргізілді, 20-дан 100 га-ға дейінгі учаскелер теңіз деңгейінен 995-тен 1075 метрге дейінгі биіктікте, Алматы облысы Талғар ауданында арычная сумен жабдықтауға арналған.2024 жылы 4 ғылыми мақала, оның ішінде "Scopus" халықаралық жүйелері мен дерекқорларына енген 1 мақала, халықаралық конференциялар жинақтарындағы 2 мақала, сондай-ақ 1 брошюра, 1 даңғыл, 3 ұсыныс жарияланды. "Апорт күні" тақырыбында бақтың 1 күні, семинарлар мен конференцияларға 7 қатысу, 11 вебинар, 1 дөңгелек үстел, журналда 2 сұхбат, Еуразия телеарнасында 2 сөз сөйлеу және Апорт бойынша Хабар 24 өткізілді.

По результатам исследований 2024 года расчет экономической эффективности показал, что выделившиеся новые гибриды плодово-ягодных культур и винограда могут приносить доход по урожайности на 40% по сравнению с культивируемыми сортами. В ВКО в результате сортоизучения отечественных и интродуцированных 17 сортообразцов по хозяйственно ценным признакам из 3 сортов земляники по урожайности выделен сорт Флорида Бьюти 0,94 кг с 1 м2. Сорта смородины Отрада 83%, Номер 6-44 77% и Марал 75%, устойчивы к болезням и вредителям, что при вступлении в пору плодоношения позволит увеличить урожайность в 1,5-2 раза. В маточнике клоновых подвоев плодовых культур наиболее высокой стандартностью отводков от общего количества характеризовались подвои: косточковых - Эврика (99%), Колт (92%) и Сен-жюльен (95%), у формы Зарево этот показатель составил 50%; семечковых - формы 54-118, Урал-1, Урал-2, 64-143(6,3-13,5 шт/куст) с их выходом в пересчете на 1 га (235,7-150,8 тыс.шт). При проведении скрининга различных режимов стерилизации на этапе введения в культуру тканей 650 апексов 8 сортообразцов. Установлен оптимальный режим стерилизации 5-10% гипохлоритом натрия в течении 10 минут и снятием фенольного окисления через добавление в промывочную стерильную воду витаминов тиамин, пиридоксин, никотиновая кислота и витамин С. Выход стерильных апексов в среднем по всем формам подвоев и сортов составил 80%.

2024 жылғы зерттеулердің нәтижелері бойынша экономикалық тиімділікті есептеу жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің жаңа будандары өсірілген сорттармен салыстырғанда өнімділік бойынша 40% табыс әкелуі мүмкін екенін көрсетті. ШҚО-да отандық және интродукцияланған 17 сортты сортты зерттеу нәтижесінде өнімділігі бойынша құлпынайдың 3 сортынан 1 м2-ден 0,94 кг Флорида Сұлулық сорты бөлінді. Отрада қарақатының сорттары 83%, нөмірі 6-44 77% және Марал 75%, аурулар мен зиянкестерге төзімді, бұл жеміс беру кезеңіне енген кезде өнімділікті 1,5-2 есе арттыруға мүмкіндік береді. Жеміс дақылдарының клондық тамыр сабақтарының аналығында жалпы саннан қабаттасудың ең жоғары стандарттылығы тамыр сабақтарымен сипатталды: тас жемістер - Эврика (99%), Колт (92%) және Сент-джулиен (95%), Зарево формасында бұл көрсеткіш 50% құрады; Анар-54-118, Орал-1, Орал-2, 64-143 (6,3-13,5 дана / бұта) олардың шығуы 1 га (235,7-150,8 мың дана) қайта есептегенде. Тіндердің мәдениетіне 650 Апекс 8 сорт үлгісін енгізу кезеңінде әртүрлі зарарсыздандыру режимдерін скрининг жүргізу кезінде. Стерильді суға тиамин, пиридоксин, никотин қышқылы және С витаминін қосу арқылы 10 минут ішінде натрий гипохлоритімен 5-10% зарарсыздандырудың және фенолдық тотығуды жоюдың оңтайлы режимі белгіленді.

– Перспективные сорта и гибридные формы винограда переданы в ТОО «Тенге» (150 черенков) и ТОО «Сарыагаш жер сиы» (150 черенков) с. Жемисти, Сарыагашского р-на, Туркестанской области. Был внедрен и заложен маточник в Уланском районе село Айыртау, на площади 0,2 га сорта земляники Флорида Бьюти и Клери, для дальнейшего размножения и реализации.

Енгізу дәрежесі-жүзімнің перспективалы сорттары мен гибридті түрлері "Теңге" ЖШС-не (150 черенков) және "Сарыағаш жер сиы" ЖШС-не (150 черенков) жемісті ауылына, Сарыағаш ауданына, Түркістан облысына берілді. Ұлан ауданында Айыртау ауылында 0,2 га алаңға «Флорида Бьюти» және «Клери» сорттарының жер алмастыратын маточнигі енгізіліп, отырғызылды, әрі қарай көбейту және сатуға шығару үшін.

Новые конкурентоспособные сорта плодово-ягодных культур и винограда, правильно подобранные подвои и сорто-подвойные комбинации плодовых культур, применение удобрений нового поколения, закладка базовых маточников обеспечат экономическую эффективность их выращивания от 50 до 250 тыс. тенге/га по сравнению со стандартными.

Жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің жаңа бәсекеге қабілетті сорттары, жеміс-жидек дақылдарының дұрыс таңдалған тамыр сабақтары мен сорттық тамыр сабақтарының комбинациялары, жаңа буын тыңайтқыштарын қолдану, базалық аналық жасушаларды төсеу оларды өсірудің стандарттыға қарағанда 50-ден 250 мың теңге/га-ға дейінгі экономикалық тиімділігін қамтамасыз етеді.

плодоводство, виноградарство, биотехнология.

жеміс, жүзім шаруашылығы, биотехнология.

UDC indices
634. 2:631.54.11.634.1/17:581.143.5; 634.10:63.541.11.13
International classifier codes
68.35.53; 68.35.55; 68.03.00; 68.35.59; 62.33.29;
Readiness of the development for implementation
Key words in Russian
селекция; сорт; гибридная форма; гибридизация; плодово-ягодные культуры; виноград; биотехнология; агротехнология;
Key words in Kazakh
селекция; сорт; гибридті форма; будандастыру; жеміс-жидек дақылдары; жүзім; биотехнология; агротехнология;
Head of the organization Айтбаев Темиржан Еркасович Доктор сельскохозяйственных наук / доцент
Head of work Казыбаева Сауле Жамбуловна Кандидат сельскохозяйственных наук / нет
Native executive in charge